Kä thiekiic (Key points)
- Tuany ë Piɔ̈u (Respiratory syncytial virus - RSV) ee bairäth/kɔ̈m ye yɔ̈kyɔ̈k ku dhöl de wëëi dɔm/luaaŋ yiic.
- RSV ee tuany ë luɛ̈ɛ̈ŋ rɔt lac/dac looi tënë mïïth ë thäät juëc yiic.
- Kä ye nyuɔɔth lɔn cï yïn tuany yök tënë RSV aluöt aye lac/dac ya juän ë wum, ɣɔɔl, wëëi ë laa yuiit ku atuɔ̈c.
- Kä juëc ë tuany RSV aa tɔ̈ ke cië kedït ku abïk pial baai kekuer ye lɔ̈ɔ̈ŋ ku jal ya dëk ëpïu.
- RSV ee rot tɛkpiny apɛi; piööcë mɛnhdu bï ya luui në pialguɔ̈p path.
- Them ba mɛnhdu gël tënë mïth puɔc ë dhiëth yam ku kɔc nɔŋ gup ril ë guɔ̈p wën kɔ̈ɔ̈c apɛi kaam keekë anɔŋ kä ye nyuɔɔth.
- Mɛnhdu alëu bï lɔ në thukul de mïth yiic ka thukul të nɔŋ kek kë cë kek yök ke piɔl guɔ̈p ku cë tuanyden yök ke cë piath/ŋuɛ̈ɛ̈n.
- Në Australia yic, ke ka nɔŋ aguiɛr de gël ë tuany de RSV ago mïth ya gël tënë tuany ë RSV.
Yeŋö yenë tuany ë piɔ̈u (respiratory syncytial virus - RSV)? (What is respiratory syncytial virus (RSV)?)
Respiratory syncytial (sin-city-al) virus (RSV) ee bairäth/kɔ̈m wënë raan luaaŋ/dɔm ye wum, rɔ̈ɔ̈l/aliɛ̈k ku yɔ̈kyɔ̈k yiic. Yen ee kënë ye lac/dac yök ke ye tuanytuɛɛny në kuer wëëi (dhöl ë wëëi) dɔm/luaaŋ yiic tënë mïth .
Kuat raan ëbɛ̈n alëu bï RSV yök – acië mïth ë rot. Yen ee tuany ë kɔc dɔm/luaaŋ arëët. Mïth juëc aacï RSV yök në thɛɛr kɔ̈k yiic në nïn ke dhiëëthken yiic ke rou, ku ka lëu bïk RSV yök në thɛɛr juëc yiic.
Yeŋö ye wuɔ̈ɔ̈c në kaam de juäi ku RSV? (What is the difference between a cold and RSV?)
RSV ee töŋ de käm juëc wënë lëu bïk tuany ke wuɔɔk/luaaŋ wëëi bɛ̈i, agut cï tuany në juän ë wum. Yen acië tuany tɛ̈ɛ̈k/peei.
Në thɛɛ juëc yiic, RSV ee tuany wënë juän ë wum looi kenë kïït nyoth juän ë wum ku ɣɔɔl wën guɔ lac/dac ŋuën thïïn tënë nïïn kaa dhorou tedä ke wiik kaarou. Ku na yïn ya, ke tuany ë virus/kɔ̈m alëu bï ya tuanytuɛɛny dït apɛi tënë mïth kɔ̈k, cïmën de tuany ë bronchiolitis ku pneumonia – ëya dɛ̈t tënë mïth nɔŋ run lik ku kɔc nɔŋ kä rɛc cït mɛn de tuany ë ŋɛ̈mnïn ku tuanyrac ë yäkyäk. Yen alëu bë kä tɔ̈ thïn ëya dɛ̈t cɔk dït cït mɛn de tuany ë asthma.
Kïït ye Kɔ̈m ë RSV nyuɔɔth (Signs and symptoms of RSV)
Në mïth juëc yiic, RSV ee wuɔɔk thiin koor bɛ̈i, ku kä ye nyuɔɔth aye rëër në kaam de wik tök agut cï wiik kaa rou.
Käk ë yök ë tuany ë RSV aye:
- juän-wum/thonythony
- ɣɔɔl
- ayuit ë piöu
- wëëi yiic riɛl
- atuɔ̈c/alɛ̈ɛ̈th.
Mɛnhdu alëu bïk käk ë RSV nyuɔɔth në nïn juëc yiic të cï kek yök ke cï yök ke cï yök.
Kɔc juëc ë tuany RSV abï pial guöp baai të nɔŋ yen lɔ̈ŋ apɛi ku dëk ë pïu juëc. Ku na yïn ya, ke RSV alëu bï kä juëc ë rɛ̈ɛ̈c dït apɛi bɛ̈i lëu bïk mïïthku ya gël në mïëth ku wëëi. Athiekic ba käk ë tuany ë mïïthku ya tïŋ.
Ee RSV kɔc dɔm? (Is RSV contagious?)
RSV ee tuany ë raan ëbɛ̈n dɔm/luaaŋ. Kënë aye nyuɔɔth lɔn ye yen rot lac tɛkpiny tënë raan tök agut cï raan dɛ̈t. Na nɔŋ mɛnhdu tuany RSV, ka lëu bïk tuany ë RSV ya lɛɛr tënë kɔc kɔ̈k agut cï nïn ka bɛ̈t wën cïn ë tuanyden jɔɔk. Keek alëu bïk RSV thiäipiny/tɛkpiny në kaam de kööl tök ka nïn kaarou ke ŋoot kek ëke këc kïït ke tuany nyuɔɔth.
RSV ee rot tɛkpiny në pïu yiic. Na ye kɔc cï tuany jam, ɣɔ̈ɔ̈l, ka tïïm, keek aye pïu päl aɣer aliir yiic puɔ̈l ka në käŋ yiic. Bairäth alëu bï rëër në ɣän cït käk ë pol yiic në thɛɛ juëc ku në cin këc keek lɔɔk në minit ka 60.
Ku gël thiɛ̈i ë rɔt piny de RSV (Stopping the spread of RSV)
A ril yic ba meth gël bï RSV yök – ëya dɛ̈t të nɔŋ keek yiic mïth kor. Piööc de keek bïk pial ë guɔ̈p ya looi abï kuɔny bïk tuany ë virus/kɔ̈m ya gël tënë kɔc kɔ̈k.
Käk ë dhɔ̈l path lëu bïn RSV gël:
- Duk mɛnhdu puɔ̈l bï kä ye dek, kä ye cam wala kä ye pol rɔm (na lëu rot) ke yïn tuany ku wuɔ̈ny/wec wala lɔɔk käŋ kä, kenë ɣän tɔ̈ nhial, apɛy në kaam de luɔi.
- Ye mɛnhdu wɛɛi piɔ̈u bï ya ɣɔɔl ku bï ya tïïm në tissue/madilic, ku cuatë tissue/madil wei.
- Piööc mɛnhdu bï ke cin ya lɔɔk në nyindhiɛ, agut cï të cenë ke wumde ya lɔ thony.
- Tääu/cuɔɔt mɛnhdu wei tënë mïth puɔc dhiëth ë yam wala kɔc nɔŋ gup riɛm kɔ̈ɔ̈c apɛi ye gël ë guɔ̈p ril të nɔŋ yen tuany.
Na cï mɛnhdu run ka rou thöl, ke alɛnh gël de thok/wum ku kaam gël de guɔ̈p alëu bïk kuɔny në gël de RSV. Masks aye kërac apɛi gël në mïïth ë run kaa rou.
Ye RSV tiit yedi baai (How to care for RSV at home)
- Ye mɛnhdu muk baai të nɔŋ yen kë cë rɔt yök ke pial guɔ̈p ka të nɔŋ yen ɣɔɔl ku tïïm dït apɛi.
- Na ye mɛnhdu yök ke piɔl guɔ̈p, keek ka ye ɣɔɔl ku tïïm dït apɛi acë ŋuëën, ku ka ye cam ku dek, ka keek alëu bïk ya ŋoot ëke loi luɔi ë thää ëbɛ̈n cït mɛn de tënë muɔ̈k ë mïth ku thukul.
- Ye mɛnhdu wɛɛi bï ya dek në pïu lik ë thää juëc. Na cï mɛnhdu ruön tök thök, ke yïn ye keek gäm pïu lik cït mɛn de pïu ë ciɛk thïn, pïu ë ca thïn amääl tedä ke dek pïu.
- Them ba ŋic lɔn bï mɛnhdu lɔ̈ɔ̈ŋ apɛi yök.
Ye nɛn bï yïn kuɔɔny yök (When to get help)
|
Cɔɔl riän de kɔc tuany (000) të:
|
- tɔ̈në mɛnhdu ke cï waaŋ guɔ̈p në kïn maŋɔ̈kcol, anɔŋ kë rɛɛc ë wëëi rilic, anɔŋ thää ë wëëiden guɔ lac/dac kɔ̈ɔ̈c (apnoeas) wala ee wëëi dït apɛi ka ee wëëi lɔɔc apɛi.
|
|
Lɔɔr paanakïm tëna:
|
- mɛnhdu ee yök ke rilic bï wëëi wala bï wëëi apɛidït ë thää yiic.
- mɛnhdu ee lɔ̈ɔ̈m mïëthkor në biäk de mïïthken ye kek cam.
- mɛnhdu anɔŋ pɛ̈ɛ̈i lik apɛi tënë pɛ̈ɛ̈i kadiäk ku ka ye tïŋ ke nɔŋ guɔ̈p tuany ayiɛɛl/kuɔ̈k wala acie tïŋ ke cï guɔ̈p piɔ̈l.
|
|
Tïŋ akïm wɛ̈lɛ̈/ka raan ŋic pial guöp tëna:
|
- mɛnhdu akëc tënëpɛ̈ɛ̈i ë kadiäk thöl ku anɔŋic atuɔ̈c ë 38°C nhial.
- mɛnhdu anɔŋ atuɔ̈c guɔ̈p, ku keek aacie tïŋ ke piɔl guɔ̈p.
- mɛnhdu atɔ̈piny në run tök yiic ku ka nɔŋ kë rɛɛc jɔ̈ɔ̈r yen ë mïëth.
- mɛnhdu anɔŋ ɣɔɔl apɛi wën lɔɔ kerac wala ee wëëide yiic riɛl apɛi.
- mɛnhdu anɔŋ kë cë yök në pial guöp yic ye keek cɔk tɔ̈ në riääk dït yic në tuany dït ë RSV cït mɛn de tuany ë yäkyäk wala tuany ë piöu.
|
|
Tïŋ mɛnhdu baai të nɔŋ yen:
|
- keek aa nɔŋ kä ye nyuɔɔth lɔn cï kek tuany RSV yök cït mɛn juän ë wum, ɣɔɔl wala ayuït.
|
RSV gël tënë diäär liac ku gël RSV tënë mïth kor (RSV vaccine for pregnant women and RSV immunisation for infants)
Në run tueŋ ke 2025, ke Akuma Australia acï ajuɛɛr ye gël de tuany ë tuɔm/wum mïïthkor ë RSV jɔɔk. Aguiɛɛr ye Gël de Diäär ku Mïth ke RSV anɔŋic gël de gël tënë diäär nɔŋ meth ku mïth tɔ̈ në riääk dït yic në RSV dït apɛi.
Wɛ̈ɛ̈l ye wuɔ̈m tënë diäär liac (Vaccine for pregnant women)
Në ajuɛɛr ye gël de tuaany de baai yic, ke diäär nɔŋ meth alëu bïk gël de RSV de meth ‘Abrysvo®’ yök ëmɛn ke cïn wëu. Wël ë gël ë mïïth aye keek gam tënë diäär ë thää 28 ë yök ë meth bïk mïthken ë yam gël tënë RSV. Yen alëu bï ya gäm ë thää töŋë ke wɛɛl gël ë mïïth tënë tuany ë influenza ku tuany ë toŋgol (whooping cough).
Rïthäc acï nyuɔɔth lɔn ye wɛɛl RSV gël ë mɛ̈th liɛ̈c yiic në gël ë tuany dït ë RSV të mïth nɔŋ pɛ̈i 6 yiic tënë alɔŋ 70%.
Tuɔ̈m/wum de tuaany tënë mïth kor (Immunisation for infants)
Në Victoria jɔɔk/gɔɔl në pɛɛi nïn 1 Pɛnëŋuan agut cï pɛɛi nïn 30 Pɛnëdhoŋuan 2025, ke tuɔ̈m/wum gël de RSV ye cɔl ‘BeyfortusTM’ abï ya gäm bï mïth puɔc dhiëëth ku mïth kor tiit nɔŋ pɛ̈ɛ̈i ke bɛ̈t thök ë ke tɔ̈ në riääk yic apɛi në tuany ë RSV dït apɛi, cït mɛn de tuany ë yɔ̈kyɔ̈k (bronchiolitis). Wal aye tɔ̈u kacï rɔt nuɛt në RSV yic ku gël bïk cïë lɔ në rïŋ ë guɔ̈p yic. Yen ee gäm ke ye tuɔ̈m/wum.
Mïth juëc kor aabï wïc bïk röt ya gël tënë wal ke manh ë dhiëëth ka wal ke gël de tuany ë tuɔm (monoclonal antibody immunisation). Mïth tɔ̈ në riääk dït yic ë RSV dït apɛi abï keek gäm tuɔm/wuɔ̈m ëya dɛ̈t ë BeyfortusTM në thää tueŋ wala rou ë RSV.
Kue wël ë aguiɛɛrwala lɔɔr neem de Melbourne Vaccine Education Centre (MVEC) wɛpthait ba thön/wël juëc laa yɔ̈k lɔn adï mɛnhdu acï naŋ tuɔ̈m/wum ye wäl ë RSV. Na yïn anɔŋ wël ba thiëc, ka yen ee kë puɔth aya ba jam kek akïmdu.
Käk ye lac/dac thiëëc tënë alɔŋ ë RSV (Common questions about RSV
RSV ee thök në thää yïndë? (How long does RSV last?)
Në thɛɛ juëc yiic, ke tuany ë RSV cït mɛn de tuany juän ë wum aye thök në wiik tök agut cï wiik kaa rou. Mɛnhdu alëu bïk thɛɛ juëc lɛɛr bïk pial të nɔŋ keek tuany tɔ̈u cït mɛn de asthma.
Lëu bï kɔcdït luaŋ/wuɔɔk tuany ë RSV? (Can adults get RSV?)
Kɔcdït aalëu bïk RSV yök, cït mɛn ë mïth. Kɔcdït juëc nɔŋ tuany RSV aye yök ke nɔŋ tuany ë juäi cït mɛn ë juän në wum, ɣɔɔl, ayuit, wëëi rilic, wala atuɔ̈c. Kɔc nɔŋ run juëc 65 aa tɔ̈u ë riääk dït yic bïk tuany dït apɛi yök tënë RSV.
Mɛnhdiɛ̈ anɔŋ tuany de juäi; adë Ɣɛn wïc ba keek them në RSV? (My child has a cold; do I need to test them for RSV?)
Na nɔŋ mɛnhdu tuany ë juäi, ka lëu bï yic riɛl ba ŋic ye tuany yïndë yen tɔ̈ɔ̈u kenë keek. Anɔŋ thɛɛm ë yök tënë ɣön ë wal ye RSV tïŋ; akïm alëu bï thɛɛm de wum ka thɛɛm de rɔ̈ɔ̈l/aliɛ̈k looi aya ye cɔl thɛɛm de PCR. Ku na yïn ya, ka cïë lëu bï ya kë ril yic lɔn nɔŋ meth RSV ka tuany dɛ̈t rin në töök/yïlac tënë tuany juäi ëbɛ̈n thöŋ – looi bï lɔ̈ɔ̈ŋ apɛi ku dek pïu juëc. Wal ë Antibiotics acie luui tënë bairäth (viruses).
Na kɔɔr/gör thön/wël juëc kɔ̈k (For more information)
Acï looi në akutnhom de wal ke mïth ye Royal, kenë wël cï keek bɛ̈i tënë akutnhom de Emergency. Ɣok ŋic wël ye keek tääu/juak thïn në kɔc ye lööm në luɔɔi akut de RCH ku kɔc muɔ̈k.
Cɛɛth/Abertïŋ në Pɛɛi de Ŋuan 2025
Yïn limku ba dɔc ya guik/wïc në kuɔny ë jiɛ̈ɛ̈m/wëët tënnë akïïm lui cï keek gät rin piny.